گزیده

▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪

 چشم انداز ایران - شماره 43 اردیبهشت و خرداد ماه 1386

£ به نوبه خودم از نشريه به خاطر اين‌كه مرا براي گفت‌وگو انتخاب كرد، تشكر مي‌كنم. هم براي همواركردن راه آزادي در آينده احتياج بود كه من نظر بدهم و هم به خاطر اين‌كه وقتي انسان تجربه و نقطه‌نظري دارد كه در جامعه به آن توجه مي‌شود، مايل است آن تجربه و نقطه‌نظر به‌عنوان بخشي از مباحثات به حساب گذاشته شود كه در مجموع نسل حاضر و نسل‌هاي بعدي بتوانند از آن استفاده كنند. از سوي دوستان پژوهشگر و فعالان مسائل سياسي ـ اجتماعي و آزاديخواهان كه آنها را مي‌شناسم و برايشان احترام قائل‌ام، از شما به خاطر اين‌كه بحث 30 خرداد 60 را باز كرديد، تشكر مي‌كنم. كار شما هم گشاينده و راهگشا بوده و هم كمك مي‌كند به اين‌كه هزينه‌هاي مبارزاتي آزاديخواهانه پايين بيايد و هم اين‌كه گشودن چنين بحث‌هايي يك دِين تاريخي است. به هر حال آيندگان بايد بدانند چه اتفاق‌هايي در زمان ما افتاده و مهم‌تر از وقايع، تحليل‌هايي است كه در اين زمان وجود دارد، تاريخ قديم اين تحليل‌ها را با خود نداشت و فقط سير وقايع بود. اكنون اين تحليل‌ها مورد نياز است. به شما اطمينان مي‌دهم اين كار شما يادگار ارزشمندي مي‌شود و آرزوي من اين است كه صاحبنظران ديگر هم بتوانند در اين بحث شركت كنند، گرچه نمي‌توان بر تعصب‌ بعضي‌ها فائق آمد و وادارشان كرد در يك بحث بي‌طرفانه بنشينند. اما گفت: "گرچه وصالش نه به كوشش دهند/ آن‌قدر اي دل كه تواني بكوش"

£ به نظر من مجاهدين ابتدا در اين زمينه راه درستي را انتخاب كردند. در آن زمان دست‌كم تا مدتي پس از 30 خرداد، در مجاهدين به‌هيچ‌وجه نشانه‌اي به اين‌كه تمايل به غرب و امپرياليسم پيدا كرده‌اند وجود نداشت، ولي شعار اصلي آنها آزاديخواهي و مبارزه با ارتجاع بود. گرچه انتخاب بني‌صدر براي آنها، جنبه‌هاي تاكتيكي‌ و فرصت‌طلبانه‌اش بيشتر بود، اما در عين حال نشان از روحيه‌ سوژه‌ايِ درست‌تر نيز داشت.

£ پس از انقلاب. نبايد اين كار مي‌شد، البته پيش از انقلاب همكاري، وحدت و نزديكي وجود داشت و همه جزييات را مي‌دانيم كه چه ارتباط‌هايي وجود داشت و چه پيوندهايي با هم داشتند. گروهي كه من و دوستانم با هم داشتيم، مثلاً گروه مخفي كه با زنده‌ياد غلامرضا اعرابي و سيامك ستوده ـ كه اكنون در امريكاست و گاهي نيز او را در برنامه‌هايي مي‌بينيم كه صحبت مي‌كند ـ داشتيم. ستوده رهبري گروه ما را به عهده داشت و براي نخستين‌بار است كه اين موضوع را فاش مي‌كنم. او و بچه‌هاي ما بيشترين خط ارتباطي را با مجاهدين پيدا كردند، براي اين‌كه ما خيلي به آن شكل‌هاي چريكي خاص و ناب معتقد نبوديم و اعتقاد داشتيم مبارزه مسلحانه بخشي از مبارزه توده‌هاست. آن‌قدر گستره عمل مجاهدين دموكراتيك بود كه فكر مي‌كرديم مي‌شود جريان چپ، با آنها خودش را مرتبط كند و همدلي كند و چنين هم مي‌شد و چنين هم بود، اما اشتباه و خطاي بزرگ گرايش چپ ـ كه البته خطا متعلق به حزب‌توده و كل چپ نمي‌شود، بلكه مربوط به آن گروهي بود كه در داخل مجاهدين عمل كردند ـ در برخورد با آن چيزي بود كه با وحيد افراخته و سازمان انجام دادند و بهانه‌اي دست داد كه از داخل زندان يك جريان خاص شروع كرد روي اين مسئله كار كردن و به جلو بردن و با كمال تأسف رهبري مجاهدين كه بعدها هم نشان داد ـ كه چگونه به عراق پناهنده شد و اكنون چگونه انحصارطلبي مي‌كند ـ كه در گذشته هم ريشه‌هاي اين انديشه را داشته كه سكتاريستي و غيردموكراتيك عمل كند. بنابراين پديده‌ها به‌صورت تراژيك به همديگر وابسته و پيوسته شدند، اين از اشتباهات چپ بود و آن هم از اشتباه‌هاي رهبري مجاهدين بود. نه بدنه چپ و نه بدنه مجاهدين هيچ‌كدام نه آمادگي و نه علاقه آن را داشتند و نه مستحق اين بودند كه با آنها اين برخورد خشونت‌بار بشود. دختر بچه 16ـ15 ساله‌اي كه روزنامه فروخته در زندان اعدام بشود، به خاطر اين‌كه مغرور بار آمده، معلوم است جواني كه در بين اين همه جوان شهرو روستا كار سياسي مي‌كند بايد مغرور و لجوج باشد. پس از سال 1360 مشخص شد كه جمهوري اسلامي از حيث پشتيباني در اداره امور ضربتي قدرت زيادي دارد، چرا كه جنگ، بحران و اقتصاد را اداره كرد، اما با اين همه قدرت چرا نسبت به چند جوان مجاهد بي‌طاقت شد؟ يادمان نرود كه نتيجه اشتباه اساسي مجاهدين و بعدها فداييان، از حيث خودفزون‌پنداري بود، يكي هم اين اشتباه بود كه توان همكاري‌هاي گسترده با حاكميت را درنيافتند.

£ نظر آقاي شاهسوندي را در اين زمينه قبول دارم. من تمام مصاحبه‌هاي چشم‌انداز ايران را در اين باره خوانده‌ام و نظر ايشان در اين باره درست است، اما فكر نمي‌كنم ايشان بخواهد از اين نظر، قانوني عام براي چگونگي شكل‌گيري اين خشونت بيرون بياورد. قطعاً ضربه چپ داخل سازمان و خطا و رفتار آنها ـ نه كل چپ در تاريخ ايران ـ خيلي موثر بود. من در اين امر مطمئن هستم. دوستان چپ درباره مقاله‌اي كه نوشته و گفته بودم كه اين اشتباه از چپ بود، به من انتقاد كردند، ولي بر سر عقيده خود هستم. آن، اشتباه‌ بوده است و اگر ما نتوانيم آن اشتباه‌ها را جبران كنيم، ديگر نمي‌توانيم جلو برويم. بايد اينها را نقد كنيم، ولي براي من قابل قبول نيست كه فقط همان اشتباه چپ درون سازمان بيايد تأثير روحي در يك رهبر بگذارد كه آن رهبر، تمام سازمان را به خطاكاري و به از دست‌دادن حساسيت‌هايش نسبت به اراده و نيت دروني جريان‌هاي قدرتمندتر بكشاند و بعد اين فاجعه ايجاد شود. اين درواقع تقليل‌دادن وقايع تاريخي به اتفاق‌هاي خاص است؛ البته اين اتفاق مي‌توانست تأثير داشته باشد. اما از ديگر روي عملكرد رهبري مجاهدين و تأثيري كه اين واقعه روي آن گذاشته مزيد بر علت شده است.

£ بله، شك نكنيد كه سيا با كمك موساد در مورد جريان‌هاي چپ برنامه‌ريزي داشت كه در آن موقع سازمان مجاهدين هم در خط مقدم مبارزه ضدامپرياليستي قرار داشت و هم امريكا احساس خطر نسبت به آن مي‌كرد. يادم هست وقتي سعادتي را گرفته بودند، آيت‌الله طالقاني يك حرف طنزگونه گفتند كه تا ما چشم باز كرديم تا حالا در اين كشور جاسوس شوروي مي‌گيرند، چرا يك‌بار جاسوس امريكا گرفته نمي‌شود. درباره واقعه كودتاي نوژه، اين‌گونه مي‌شود توضيح داد كه كودتاي نوژه محصول كشف حزب‌توده بود و به خاطر نيروهايي كه در ارتش و... داشت، اين مسئله را آقاي بني‌صدر به روي خود نياورد، اما به نظر من سازمان سيا از حزب‌توده انتقام گرفت. همه اين شواهد، نشان‌دهنده اين است كه نيروهايي بودند گيج عمل مي‌كردند و نمي‌دانستند جريان مقابل، ارتباط‌ها و نقشه‌هاي پيچيده‌اي دارد. وجود مرز مشترك فراوان با اتحاد جماهير شوروي و نگراني عميق امريكا نسبت به نفوذ شوروي در ايران، بدجوري كار دست جريان چپ ايران داده بود. با وجود اين مسئله، مبارزان چپ به‌جاي اين‌كه از دموكراتيزم حمايت كنند از جرياني حمايت مي‌كردند كه آن جريان داشت براي حذف همه آنها نقشه مي‌كشيد. مي‌خواهم يك جمع‌بندي از حرف‌هايم داشته باشم؛ اشتباه مجاهدين قطعي بود. رهبري سازمان مجاهدين به‌جز اشتباه، انحرافات زيادي از خود نشان داده بود. همين الان در انتخابات رئيس‌جمهور و رهبري كه در آنجا براي خودشان انجام مي‌دهند، غيردموكراتيك عمل مي‌كنند. نشان نمي‌دهند كه دموكراتيزم چقدر احترام دارد؟ درواقع حتي نمي‌گويند كه ما كابينه سايه تشكيل داده‌ايم و تمرين مي‌كنيم. آنها مي‌گويند ما دولت و كابينه داريم، درحالي‌كه از هيچ‌كدام از ملت ايران نپرسيده‌اند چگونه خودشان را نماينده مردم مي‌دانند؟ چرا حتي پس از 30 خرداد 60، هدف حمله‌هاي پي‌درپي نيروهاي جمهوري اسلامي قرار گرفتند؟ به خاطر اين‌كه مردم را از خودشان منزوي كردند، چرا كه آنها به‌گونه‌اي ديگر عمل مي‌كردند، شعار مي‌دادند و از خودشان پهلوان‌سازي مي‌كردند، مردم زخم‌خورده، آسيب‌ديده، كشته داده و ترسيده بودند. شماري از مبارزان زخم‌خورده مي‌گفتند چرا ما وارد كارزار شويم، مجاهدان كه دارند كار را به ادعاي خود يكسره مي‌كنند. مجاهدين مي‌گفتند، بازي را برده‌ايم و سوارِكار هستيم. اين هم يك اشتباه بود كه يك‌نفر از خودش قدرت بزرگ بسازد. اينها در بازي‌ سياسي مسائل پيچيده‌اي است، طرف مقابل مي‌دانست، اينها اصلاً آن قدرت را ندارند، اما اينها خيال مي‌كردند قدرت دارند و با گارد باز وارد عمل مي‌شدند. بهتر بود اين‌قدر به خود نمي‌باليدند، براي اين‌كه مردم را منزوي و منفعل ‌كردند. اين مسئله هم از اشتباهات مجاهدين بود، اما حاكميت جمهوري اسلامي ايران مي‌توانست جلوي اين جريان را بگيرد تا بقيه قرباني عملكرد تراژيك نشوند، ولي نخواست جلوي اين عمل را بگيرد و نگرفت. چيزي كه به نوبه و به سهم خود مي‌توانست جلوي اين جريان را بگيرد كه نگرفت، حاكميت جمهوري اسلامي ايران بود كه اگر با گذشت، سعه‌صدر، روحيه تكثر و پدرانه‌تر كار مي‌كرد اين اتفاقات نمي‌افتاد، اما اينها به‌هيچ‌وجه معني‌اش اين نيست كه اشتباه‌هاي چپ، اشتباه‌هاي مجاهدين و اشتباه‌هاي نيروهاي آزاديخواه ملي و بازرگان را ناديده بگيريم هركدام از اينها سهم داشتند و غير دموكراتيك عمل‌كردند. مجاهدين، ناپخته عمل كردند و ضدامپرياليستي، يك‌سويه عمل‌كردن توده‌اي‌ها و بعد پيوستن فدايي‌ها به آنها و فراموش‌كردن نيازهاي دموكراتيك، دل‌دادن به بخشي از حاكميت كه حسابي خندق روپوشاني شده كنده بود صرفاً به دليل ضدامريكايي بودن و مثلاً ناليبرال‌بودن آنها، داشتن مشي كاملاً تحميلي و مكانيكي از مبارزه طبقاتي و نداشتن هوشمندي و آينده‌نگري و سپس انفعال نهضت‌آزادي اينها زمينه‌هاي سياسي و اجتماعي ناكامي دردناك بعدي بود. آيا در اين ميانه ما نقشي نداشته‌ايم؟ بله داشتيم، ما هم اشتباهاتي كرديم. حال صحبت فرد نيست، اما من و شماري از همگامان و هم‌انديشانم به اين سير اشتباه واقف شده بوديم، بگذريم از اين حرف. گمان مي‌كنم جرياني در حاكميت كه در سال 1369 دست به بازداشت‌هاي وسيع زد و در سال‌هاي 75ـ1374 قتل‌هاي زنجيره‌اي اتفاق افتاد، همه اينها نشان‌دهنده اين است كه آن جريان با گام‌هاي مشخص و با برنامه‌ريزي جلو آمد. اكنون هم من با توجه به تاريخ، نمي‌پذيرم كه اين جناح و آن جناح‌كردن، مسئله ما را حل مي‌كند. من فكر مي‌كنم آن جرياني كه تحمل مخالفان خودش را ندارد در تمام جناح‌ها حضور دارد. ممكن است شما شخصيتي مثل آقاي خاتمي پيدا كنيد كه به لحاظ شخصيتي، خودش و دوستانش به نوعي و در سطوحي از اين قضيه مبرا باشند، ولي تعيين‌كننده نيستند.

£ من حرف شما را قبول دارم. اگرچه حضور فدايي‌ها در كردستان و يا در خوزستان و در گنبد تفاوت‌هايي با هم داشت، اما بخش مشتركي هم داشت آن اين بود كه به طرح شعارهايي مي‌پرداختند و حركت‌‌هايي را جلو مي‌بردند كه چندان ربطي به كل سيستم اجتماعي ايران نداشت، بلكه قدرت‌طلبي و ابراز وجود بود. مثلاً خلق تركمن، خواسته‌هاي اجتماعي و اقتصادي گسترده‌اي داشت كه بايد از راه پيونددادن آن با كل مبارزه مردم ايران مطرح مي‌شد. به بعضي از خواسته‌هاي قومي واقعاً به‌طور مصنوعي دامن زده مي‌شد. مثلاً آنچه در خوزستان اتفاق افتاده بود قرار نبود براي ابراز وجود مابين شبير خاقاني و تيمسار مدني ـ استاندار خوزستان ـ يا بعدها بين سپاه و ناراضيان باشد. اين وسط ما هم يك داستاني را بگيريم يا يكي را انتخاب كنيم يا يك نيرويي را عقب بزنيم. ما بايد از دموكراتيزم و از حقوق خلق عرب و مردم عرب به‌عنوان ايراني‌هايي كه مشكلات اقتصادي و اجتماعي دارند دفاع مي‌‌‌كرديم، نه اين‌كه وارد ماجرايي بشويم كه مردم ما را تنها بگذارند و نبايد وارد ماجراجويي سياسي مي‌شديم و پس از شش ماه يا يك سال با تصفيه‌اي كه در داخل فدايي‌ها اتفاق افتاد، از همه آنها دست بشوييم، درنتيجه، اين تجزيه به آنجا انجاميد كه گروهي به كردستان بروند و تفنگ سمبه بزنند و حزبي، سازماني و گروهي در ايران فقط توجيه‌كننده قدرت حاكميت باشند. اين اشتباه‌ها پي‌درپي آمدند، به خاطر اين‌كه كل منشأ فكري و تفسيري از مباني نظري و تجربي اشتباه بوده است. غيردموكراتيك عمل كردن و غيرمردمي عمل كردن اين است. ما اكنون مي‌دانيم كه مردم كردستان محروم هستند، محروميت فرهنگي دارند، نمي‌گذارند كه با زبان خودشان درس بخوانند و مسائل ديگر، ولي نبايد مسائل قومي براي كردستان اختراع كنند. آيا چيزي را كه نيست بايد برايش اختراع كنم؟ يا بايد طرفدار تجزيه‌طلبي بشوم؟ يا در بلوچستان كه سودش را مرتجع‌ترين جريان‌ها در آنجا مي‌برند، اين اشتباهات از گروه‌هاي جوان چپ و تندرو پيش آمد، ولي گروه‌‌هاي بزرگ‌تر در چپ كه نمي‌توانستند بر اين اشتباه‌ها فائق شوند مقصر جلوه مي‌كنند. باري يك فرايند مهم را هم فراموش نكنيم و منصف باشيم. آن زمان جو، انقلاب زده، پرتلاطم و پرتنش بود و البته اين جو هم طوري نبود كه ما همين‌طور بنشينيم و بگوييم كه آي حزب‌توده چرا آرامش را حكمفرما نكردي؟ در آن فضا حزب‌توده كه به‌عنوان سازشكار و وابسته به شوروي مطرح مي‌شد از نظر سازماني به تربيت كادر نظري پرداخت، آثار به جاي ماندني خلق كرد اما رويكرد "حزب برادري" آن‌گونه بود كه گفتم. درنتيجه از تنها چيزي كه نگران بود اين بود كه امريكا دوباره پايش به كشور باز نشود و اين نگراني را آنها عمده كرده بودند.

£ بله، ولي اگر مي‌خواستند روي اين قضيه خيلي بيشتر نيرو بگذارند، با مشكل روبه‌رو مي‌شدند. فدايي‌ها در داخل در حال تجزيه بوده و عده‌اي از آنها به سمت دفاع از حاكميت روي مي‌آوردند و عده‌اي نيز طرف كردستان بودند. توماج، مختوم و حداد در گنبد شخصيت‌ها و انسان‌هايي وارسته و بزرگ و مبارزي بودند و نه تجزيه‌طلب و شورشي؛ اين افراد قرباني شدند. مقداري از اين قرباني‌شدن به خاطر عملكرد اشتباه‌ فدايي‌ها بوده است، ولي از من بپذيريد بيشتر اين قضيه به خاطر مداخله‌اي بود كه به كشتن آنان انجاميد. كشتن آنان چه چيزي را حل مي‌كرد؟ هيچ‌چيز را. فقط يك غده چركين بود كه براي هميشه در تركمن صحرا گذاشت. بهتر از آن اين بود كه همان موقع يادم هست كه دوستان نزديك به موضوع اظهار مي‌كردند، علي كشتگر پيش آقاي خلخالي مي‌رفت، با هم گپ مي‌زدند، چاي مي‌خوردند و علي تعريف ‌كرده بود چگونه سيگارم را در آوردم كشيدم و چگونه خودماني روي زمين پهن شدم و صحبت كرديم و يا جوك مي‌گفتيم. آيا بهتر نبود همه اين كارها را سيستماتيك مي‌كردند؛ مذاكره پرقدرت، حضور پرقدرت در جامعه و پرهيز از خشونت و به‌جاي اين‌كه اعتراض‌ها را به كل حركت مردم پيوند دهند و به‌جاي اين‌كه از روحيه عمومي آگاهي‌بخش و آزاديخواهانه اينها حمايت بكنند به‌طور غيرسيستماتيك دل مي‌دادند كه اينجا برخورد شود، آنجا دعوا بشود يا نشود؟ به نظر من حزب‌توده در مورد قوميت‌ها، بهتر از بقيه عمل كرد، گرچه در مركز و تهران از نظر رويكرد سياسي به عناصر قدرت خوب عمل نكرد.

£ بله، من مي‌خواهم بگويم كه جو را نديده نگيريد. يك‌بار چند سال پيش مهندس سحابي به من حرفي زد كه درس خوبي بود. او گفت تو كه درباره وام‌هايي كه دولت ايران مي‌گيرد اين‌طور آتشين بحث مي‌كني و شعار مي‌دهي، آيا اگر فردا وزارت اقتصاد را به تو دادند، آن‌موقع همان سياست‌هايي كه اكنون نقد مي‌كني، خودت پي‌گيري نخواهي كرد و به‌عنوان يك وزير اقتصاد نخواهي گفت كه اين مسئله ضرورت بوده است. آن‌موقع مردم به تو چه مي‌گويند؟ نمي‌گويند آن موقع قدرت‌طلب و فرصت‌طلب بود؟ اكنون كاري نكن كه فردا وقتي وارد قدرت شدي نتواني شعارهايت را متحقق كني. من تنها جوابي كه دادم اين بود؛ به ما كه از اين پست‌ها نمي‌دهند. شجاعت فقط اين نيست كه هميشه در مخالفت و تندگويي و بالاي بلندي ايستادن و تير هوايي رها كردن باشد. گاهي شجاعت، چه‌بسا شجاعت اخلاقي هم است، يعني آنجايي كه مي‌داني دارند به شما برچسب مي‌زنند، ولي وقتي به معناي واقعي به حقيقتي رسيدي از آن حقيقت دفاع كني، نه اين واقع‌بيني و حقيقت‌گويي فرصت‌طلبي نيست؛ توضيح مي‌دهي و مي‌گويي من بر بستر مبارزه و تحليل اجتماعي به آن رسيده‌ام كه امروز مصلحت نمي‌دانم فلان كار را كنم. براي نمونه بگويم صفر قهرمانيان داراي شجاعت اخلاقي والايي بود. براي اين‌كه در آن زمان‌ها توصيه مي‌كرد كه نبايد وارد عمل شوي چرا كه قطعاً برنده‌اش نخواهي بود و اكنون اين حركت زيباست و شجاعت اخلاقي اين است كه دست‌كم جوان‌ترها را در شناخت واقعيات ياري برساني. از اين دست آدم‌ها، يكي هم آقاي عمويي است. من زمان دكترمصدق را درك نكرده‌ام و فكر مي‌كنم اين درس‌هايي است كه زنده‌ياد مصدق به ما داده است و درس‌هايي بوده كه بزرگاني چون تقي اراني هم به يادگار گذاشته‌اند. او مي‌توانست حرف‌هاي زيادي در محاكمه‌‌اش بزند، چون مي‌دانست اعدامي است، اما چيزي را گفت كه ضروري دانست به قول شيللر شاعر آلماني: "براي هم عصرتان چيزي نگو كه دوست دارند چيزي بگوي كه احتياج دارند." اين انديشه را ما آويزه گوشمان نكرديم. نمي‌دانم از اين آدم‌هاي داراي شجاعت اخلاقي كه زياد هم داشتيم، چرا براي معكوس‌كردن روندها اثري ظاهر نشد؟ حتي لنينيست‌ها اين درس را نگرفتند. چرا كه لنين بارها از سال 1904 تا 1917 نظرش را اصلاح كرد و بارها در ايده‌اش دگرگوني داد، يعني حتي لنينيست‌ها بايد بدانند كه اين تحول با از اين شاخه به آن شاخه پريدن فرق دارد. اينها آن كوتاهي است كه در چپ و راديكاليسم اتفاق افتاد. اما گمان مي‌كنم درد اصلي اين بود كه ما رمز و راز پيش از رسيدن به دموكراتيزم را ياد نگرفته بوديم. همه اينها نقش انحصارطلبي را كه هنوز هم حضور دارد، نفي نمي‌كند من آنها را مقصر اصلي مي‌‌دانم.

£ به‌طور كلي سازمان مجاهدين پس از سال 1360، در راه نادرست و انحرافي و يا به راه بي‌انتها و جدايي و سراب افتاد و غول بيابان فريبش مي‌داد. مجاهدين علم‌كردن يك رهبري در مقابل آيت‌الله خميني را يكي از رفرم‌هاي پيروزي خود، قلمداد مي‌كردند. وقتي اين راه‌ها را رفتند اشتباهات ديگر نيز پي‌درپي انجام شد. كشتن و ترور شخصيت‌ها و دادن بهانه براي نيرويي كه آن زمان خيلي بزرگ بود ـ واقعاً جمهوري اسلامي نيروي بزرگي بود ـ شروع شد. آن‌وقت شخصيت‌هاي آنها را يكي يكي بهانه كني و ترور كني و بكشي و به اين نيرو براي پاكسازي بهانه بدهي. اصلاً كل قضيه غلط بود، اين ديگر مبارزه مسلحانه نبود. سياهكل در سال 1349 مبارزه مسلحانه بود، تشكل مجاهدين بنيانگذار ـ حنيف‌نژاد، بديع‌زادگان و سعيدمحسن ـ يك تشكيلات و مبارزه مردمي مسلحانه و قهرآميز بود، چرا كه قيام ملي 15 خرداد و سركوب آن توسط شاه نشان داد كه شاه به هيچ‌عنوان حاضر نيست به مردم بهايي بدهد و براي عدالت و آزادي و رفع فساد، گامي بردارد و نقد از خودش را بپذيرد و ديديد كه چگونه گلسرخي و دانشيان را به صرف عقايدشان و جزني و يارانش را براي پايداريشان كشت. بنيانگذاران سازمان نشان دادند كه عاشق اسلحه نبودند. بعضي‌ها را ديده‌ايد كه چون مبارزه مسلحانه مي‌كنند عاشق اسلحه هستند و از آن دسته نيستند كه چون فكر نمي‌كنند، چپ هستند و طبقه كارگر را مقدس مي‌كنند، اين‌گونه نيست. مبارزه مراحل حساب‌شده خودش را دارد. اما پس از انقلاب، كارهايي كه مجاهدين كردند قطعاً كار تروريستي بوده، اين ترورها در واقع بخشي از اشتباه‌هاي بعدي‌شان بود كه كاملاً غلط بود. آنان فكر مي‌كردند بدين‌گونه ارتجاع را از بين مي‌برند. فدايي‌ها هرگز گرد اين كارها نچرخيدند و اين درس را از توده‌اي‌ها آموختند كه بسيار خوب بود. در اين مورد شخص لنين موضعي صريح دارد؛ مي‌گويد تو عمر يك انقلابي و يك جريان انقلاب را خراب مي‌كني به خاطر اين‌كه مي‌خواهي يك شخصي را بكشي كه به گمان خودت مي‌گويي او آدم بدي است. تو براي كشتن يك آدم كه قدرت حاكم به سادگي براي آن مي‌تواند جايگزين بگذارد، ارزش يك انقلابي را از بين مي‌بري. مي‌خواهم بگويم اشتباه‌هاي تاكتيكي اصلي و بزرگي كه حوالي 30 خرداد انجام شد و مجاهدين كردند، كشيده‌شدن به ميدان نبردي بود كه اين ميدان نبرد سر سوزني توسط خودشان طراحي نشده بود. من نوعي و صاحب آرمان و عزم مبارزه نبايد به آن ميدان كشيده مي‌شدم. من نبايد مثل پري‌هاي دريايي باشم كه در اسطوره‌ها وجود دارد. اين پري‌هاي دريايي، بسيار زيبا آواز مي‌خوانند و ماهيگيران و قايقرانان جمع مي‌شوند و به سمت كانون آواز مي‌روند، آنگاه در درياي خود غرق مي‌شوند. بعضي اوقات حريف يا رقيب براي شما آن آواز‌هاي پري دريايي را مي‌خوانند، مثل بيانيه‌هاي سازمان مجاهدين در اواخر خرداد 60 كه نوشته بودند چرا به خانه پدر ابريشم‌چي حمله كرديد؟ و خانواده او رنجيده‌خاطر شده است. پيش از اين، ده‌ها نفر كشته شده بودند. صبوري به معني قبول خفت نيست، مگر آيت‌الله خميني به اينها نگفت بياييد اسلحه‌تان را تحويل دهيد، من پيش شما مي‌آيم. اينها خيال مي‌كردند اسلحه مقدس و ناموس سياسي‌شان است. بارها گفته‌ام نگران دستيابي به اسلحه نباشيد چرا كه اين كشور پر از اسلحه، پر از قالي و متأسفانه پر از ترياك است. شتاب براي اين مسائل نكنيد اينها هميشه هست. در زمان نيازش پيداكردن اسلحه كاري ندارد، چه اشكالي داشت كه آن‌موقع مي‌رفتند و خود را خلع سلاح مي‌كردند، حتي اگر فكر مي‌كردند اين كار آيت‌الله خميني تاكتيكي است، اما در مقابل مي‌گفتند ما از شما دموكراسي مي‌خواهيم، مردم هم از آنها ياد مي‌گرفتند. آنها نمي‌دانستند قهرمانان و جوانان پرزوري كه دور آنها را گرفته‌اند با انبوه مردم ديگر اين سرزمين و چه‌بسا با ديگر خواهران و برادران و پدرومادرهاي آن جوانان فرق دارند. مردم، آرامش و دموكراسي مي‌خواستند، ساختن اقتصاد جامعه پس از انقلاب را مي‌خواستند. يكي از بحث‌هاي رجوي در سخنراني‌هايش از گرفتاري‌هاي جامعه، بحث ترافيك بود. اگر امروز اين حرف را مي‌زد حرف درستي بود، ولي آن‌موقع مسائل اقتصادي و ايمني زندگي، مسكن، آينده فرزندان و دموكراسي مطرح بود؛ درواقع يك اقتصاد وابسته به كمپرادوري و مشكلات زيادي داشتيم. به‌جاي اين بحث، مسئله آنها اين بود كه چرا منزل پدر آقاي ابريشم‌چي مورد هتك حرمت قرار گرفته است. به اين ترتيب به نظر من فرصت دادند كه بي‌تحملي، سيستماتيك شده و نهادينه شود و آن بخش انحصارطلب حاكميت، بهانه كافي پيدا كند در مورد نقل‌قول آقاي سحابي از آقاي هاشمي رفسنجاني كه گفته بوده است بزرگ‌كردن مجلس موسسان، براي ديگر روحانيون فرصت را فراهم مي‌كند، مي‌گويم حرف‌ هاشمي قابل قبول من نيست. مي‌توانستيم به‌جاي هفتادنفر خبرگان يك مجلس موسسان 400 نفره داشته باشيم. مي‌توانستيم براي كارگران، زنان، دهقانان و معلمان سهميه بگذاريم و كارهايي از اين دست.

£ اين هم اشتباه ديگري از مهندس بازرگان مي‌شد. من به‌خوبي آن واكنش احتمالي را نمي‌دانم، ولي مي‌شد به مردم فرصت دهيم، مي‌شد به جريان‌هاي چپ، جريان‌هاي آزاديخواه ملي فرصت دهيم كه حتي اگر روحانيوني در مجلس موسسان مي‌آيند، مثل روحانيون مترقي مشروطه باشند.

£ موقعي كه آقاي رجوي كانديدا شد پانصد هزار رأي آورد، اين مسئله نشان مي‌دهد آنها نيروي كافي هم نداشتند، اما وقتي منِ نوعي مي‌خواهم در يك جمع دموكراتيك شركت كنم، نيروي لازم هم ندارم، لازمه‌اش اين نيست كه خودِ دموكراتيزم را نفي كنم يا اجازه بدهم توطئه‌گري بيايد مانع شود. سازمان مجاهدين بايد با آن نيروي عظيمش براي آگاهي توده‌هاي مردم كمك مي‌كرد، حال چهارسال ديرتر به قدرت مي‌رسيد، آن‌موقع كه جوان بودند. فداييان اين شتاب‌زدگي را بيشتر داشتند. من اكنون از حزب‌توده و سازمان فدايي‌ها و چپ مي‌پرسم كه هزار مرتبه شانس آورديد كه به قدرت نرسيده‌ايد وگرنه مي‌خواستيد با انبوه مسائل چكار كنيد؟ چرا كه براي برخورد تند به بهانه‌هاي مختلف برنامه و آمادگي نداشتيد.

£ وقتي يك جامعه اين‌قدر گرفتار و بيمار باشد كه اين همه تقاضاكننده موادمخدر در آن بالاست و از هر چهار نفر معتاد يك نفر خرده‌فروش است و اين‌قدر فقير، بيكار و محروم در مرزها وجود دارد و تمام اقتصاد افغانستان باوجود حضور امريكايي‌ها ـ به نظر من با موافقت امريكايي‌ها ـ وابسته به ترياك مي‌شوند اين كار به سادگي صورت نمي‌گيرد، اما در مورد جريان‌هاي سياسي؛ در گذشته بيش از حد به سازمان‌هايشان و هدف‌هاي مشخص تدوين‌يافته و محدود سازماني‌شان فكر مي‌كردند و به مسائل اجتماعي نمي‌پرداختند. امروزه حتي در ميان طرفداران چپ، درواقع اختيارگراها (ليبرتارين‌ها) در مقابل ارتدوكس‌ها به ميدان آمدند و حرف‌هاي تازه‌تر مي‌زنند، گرچه در دهه 60 ميلادي و قرون گذشته هم اينها را مي‌گفتند، اما امروزه حرف‌هايشان مطرح شده و اين درست است كه مبارزه طبقاتي مهم است، ولي چپ فقط اين نيست كه بگويد حزب من، ايدئولوژي من و آن طبقه‌اي كه من با آن هستم، چپ بايد روي مسئله زنان، بيماري‌ها و آسيب‌ديده‌هاي اجتماعي مانند موادمخدر، تن‌فروشي و فساد، محيط‌زيست و موارد ديگر كار كند، چرا ما آزاديخواهان و عدالت‌جويان هميشه بايد نسبت به تحول اجتماعي عقب باشيم؟ امروزه محيط‌زيست براي چپ اروپا مسئله است و ما فكر مي‌كنيم هنوز اينها براي ما كالاي لوكس است. درحالي‌كه فرزندان اين آب و خاك در شرايط ناگواري هستند كه به هيچ‌وجه با مناسبات و امكانات سازگاري ندارد، وقتي يك چنين دولتي داريم كه اين‌قدر خودش را پرقدرت مي‌داند و همه‌چيز را در كنترل خودش، بنابراين من تقصير اين دولت را كم نمي‌بينم، اما شروع كار را از اين دولت نمي‌دانم، كار را خودمان بايد شروع كنيم.

     |  فهرست چشم انداز 43  |  صفحه اول  |  بایگانی سال 1386  |